Gospodarev poslednji put

Prva međunarodna konferencija o Vrancu i drugim
crnogorskim autohtonim sortama vinove loze

Tog 1. marta 1921. godine, svi su već znali šta će se dogoditi, ali su to sebi odbijali da priznaju. Jedini koji je bio svjestan svega – bio je prvi crnogorski kralj, Nikola Prvi Petrović Njegoš. Bio je svjestan da će ubrzo umrijeti.

Kralj Nikola

I zaista, tog 16. februara (po starom), odnosno 1.marta (po novom kalendaru), u Kap Antibu u Francuskoj, umro je Nikola Mirkov, jedan od najdugovječnijih monarha na tronu u Evropi: vladao je, formalno, 58, a faktički 56 godina. Umro je tužno, u izgnanstvu, bez zemlje – tačnije, samo s jednim grumenom crnogorske zemlje sa Careva laza, koji je sobom nosio od 19. januara 1916, kada je pred naletima austrougarske vojske i izvesnog vojnog sloma Crne Gore, napustio državu.

Nikola Mirkov Petrović Njegoš, rođen je 19. oktobra 1840. u selu Njeguši, odakle je poreklom vladajuća dinastija Petrović-Njegoš. Njegov otac, vojvoda Mirko Petrović-Njegoš, bio je čuveni crnogorski ratnik i stariji brat knjaza Danila, koji nije imao muškog naslednika. Nikolina majka Stana Petrović bila je rodom iz poznate porodice Martinovića.

Vojvoda Mirko rano je, čak i za to doba, pronašao izabranicu svom sinu: vjerio je tada 12-godišnjeg Nikolu, za tada šestogodišnju Milenu Vukotić (Čevo, 27. april 1847. — Kap Antib, Francuska, 16. mart 1923.), kćerku uglednog Čevljanina vojvode Petra Vukotića, bliskog Mirkovog prijatelja sa kim je zajedno ratovao tokom 50-ih godina 19. vijeka. Ipak, buduću suprugu Nikola nije viđao često, jer je dio djetinjstva proveo u Trstu u domu Kustića, iz kog je poticala kneginja Darinka, supruga crnogorskog knjaza Danila i Nikolina strina. Kneginja Darinka je bila veliki frankofil, pa je na njeno insistiranje Nikola poslat na školovanje u Licej Luja Velikog u Parizu.

Posle ubistva knjaza Danila u Kotoru 1860. vojvoda Mirko je odbio crnogorski presto, pa je knjaževska titula prešla na Nikolu. Nikola je još bio u Parizu kada je primio vladu 13. avgusta 1860. u 19. godini života. Međutim, ubrzo se veoma ozbiljno razboleo od upale pluća, toliko da je bilo neizvesno da li će preživeti. Ipak, oporavio se, ali su vojvode Mirko i Petar dogovorili, da se Nikola i Milena što prije vjenčaju, kako bi Crna Gora dobila nasljednika. Vjenčanje je održano u Vlaškoj crkvi na Cetinju, u novembru 1860. Nikola je tad imao 20, a Milena samo 13 godina.

Kralj Nikola i Kraljica Milena

Nikola je od početka vladavine pokazao veliku ambiciju, diplomatsku vještinu, pragmatičnost, ali i sklonost ka autokratiji. Nije ni čudo što su ga Crnogorci zvali jednostavno – Gospodar.

Za vladavine knjaza Nikole, Crna Gora je međunarodno priznata kao suverena država na Berlinskom kongresu 1878. Mnogo je radio na modernizaciji države i društva. Konstituisana je Narodna skupština, vlada, Državni savjet, donijet Ustav, formirana stajaća vojska, intenzivirana međunarodna komunikacija Crne Gore s evropskim zemljama kroz otvaranje poslanstava (ambasada)… Ustanovljena je crnogorska valuta – perper. Vladavinu Gospodara obilježilo je otvaranje mnogih škola, gradnja bolnica, puteva, željezničke pruge, razvoj pomorskog saobraćaja, uspostavljanje telegrafskih i telefonskih komunikacija, razvoj turizma i kulture… Veliki doprinos pravnoj nauci uopšte dat je kroz donošenje Opšteg imovinskog zakonika, originalnog dijela Valtazara Bogišića, kojim su osnovni postulati Rimskog prava prevedeni na narodni jezik.

No, Nikola je stekao i protivnike, koji su, posebno posle donošenja Ustava 1905. i početaka parlamentarnog života, nezadovoljni njegovom neograničenom vlašću, u dva navrata željeli da ga liše prijestola, čak i života.

Pročitajte još:   Prvi trening superheroja Šapekoensea: Folman se vratio na teren

Nikola Petrović se okušao i u književnosti. Pisao je uglavnom rodoljubive pjesme, epske spjevove i drame u stihu, među kojima je najpoznatija i najizvođenija „Balkanska carica“. Druga drama mu je „Knjaz Arvanit“. Bio je poznat i kao izuzetan besjednik. Pjesmu „Onamo, ‘namo!“ ispjevao je 1866, neposredno posle sklapanja saveza sa knezom Mihailom Obrenovićem za zajedničku borbu Srbije i Crne Gore za oslobođenje srpskog naroda od Turaka. Pjesma je zbog svojih oštrih riječi bila neprikladna za državnu himnu. Umesto nje, himna je postala pjesma „Ubavoj nam Crnoj Gori“, za koju je reči napisao knežev sekretar Jovan Sundečić.

Jovan Sundečić, sekretar Kralja Nikole

Na bojnom polju, knjaz Nikola je zaustavio Drugi pohod Omer-paše Latasa na Crnu Goru, odnio pobjedu na Vučjem Dolu i Fundini, a u Prvom i Drugom balkanskom ratu vodio je više uspješnih bitaka. Na žalost, bitke na Skadru i Bregalnici, koje su odnijele mnogo crnogorskih žrtava, nisu Crnoj Gori donele rezultate srazmerne žrtvama. Poslednje bitke Crna Gora kralja Nikole vodila je u Velikom ratu, ostvarivši velike uspjehe, posebno u Mojkovačkoj bici, ali je upravo taj rat značio i kraj samostalne crnogorske kraljevine i kraj dinastije Petrović Njegoš na njenom čelu.

Neki istoričari pominju i jedan kuriozitet: Knjaz Nikola je kao ruski saveznik, navodno, objavio rat Japanu, 1904. godine, kao zahvalnost za pomoć u ratu protiv Turske. Međutim, uslijed velike geografske udaljenosti, učešće Crne Gore u Rusko-japanskom ratu bilo je samo simbolično, kroz jedan odred na čelu sa generalom Jovanom Lipovcem. Takav, simboličan, bio je i kraj ovog „rata“: poražena Rusija i pobednik Japan potpisali su mirovni sporazum 1905, ali to, kažu ovi poznavaoci, nije učinila i Crna Gora. Tako su dve zemlje formalno ostale u „ratu“, na to je i zaboravljeno posle formiranja Kraljevine SHS, i postalo aktuelno tek 2006., kad je Crna Gora ponovo postala nezavisna. Da je rat završen, ali i da Japan priznaje Crnu Goru kao nezavisnu državu, potvrđeno je dolaskom specijalne izaslanice japanskog premijera i zamjenice ministra spoljnih poslova Akiko Jamanaka u Crnu Goru, 21. juna 2006. Tako se okončao 102 godine dugačak „rat“ između velike carevine Japana i male, ali ponosite Crne Gore.

Drugi istoričari, međutim, tvrde da rata nikad nije bilo, da je u pitanju zabuna, nastala zbog određenog broja crnogorskih dobrovoljaca u ruskoj vojsci u tom ratu (pa čak i na visokim položajima – osim generala Lipovca, general Gvozdenović i drugi), i telegrama koji je knjaz Nikola uputio jednom ruskom puku, čiji je počasni komandant bio, kada je puk poslat na front.

Od stupanja na presto 1860, Nikola je do 1910. Crnom Gorom vladao kao knjaz, a na pedesetogodišnjicu vladavine (28. avgusta 1910.), uzdigao je crnogorsku knjaževinu na stepen kraljevine i formalno se (jer je već 1900. nosio titulu „Njegovo kraljevsko visočanstvo knjaz“) proglasio kraljem. To proglašenje nije išlo lako, prije svega zbog protivljenja iz Srbije, gde se smatralo da bi to moglo da zaoštri odnose dve države i stvori nove probleme u već otvorenoj borbi za vođstvo u oslobađanju južnih Slovena. Vlada Crne Gore je zato čekala neko vrijeme prije iznošenja zvaničnog saopštenja o organizovanju proslave pedesete godišnjice vladavine knjaza Nikole i njegovog krunisanja za kralja. Aprila 1910. stvoren je organizacioni odbor na čelu sa mitropolitom crnogorskim Mitrofanom Banom. Dan prije početka proslave, Cetinje je prvi put osvijetljeno električnom energijom.

Pročitajte još:   Studenti i uprava Građevinskog fakulteta dobrovoljno dali krv

Nikola je postao kralj, u isto vrijeme i počasni general-feldmaršal ruske vojske. Trodnevnoj svečanosti krunisanja prisustvovali su bugarski kralj Ferdinand sa sinom Borisom, italijanski kralj Vitorio Emanuele sa kraljicom Jelenom, knez Franc Jozef Batenberg, grčki prestolonasljednik Konstantin, ruski veliki kneževi Petar i Nikola Nikolajevič sa suprugama velikim kneginjama Milicom i Anastasijom, i mnogi drugi.

Delegaciju Srbije su činili Nikolin unuk prestolonaslednik Aleksandar, ministar odbrane Stepa Stepanović, načelnik generalštaba Radomir Putnik i komandant 9. pešadijskog puka Dunavske divizije, nazvanog po kralju Nikoli.

Ubrzo posle proglašenja kraljevine počeli su balkanski i Prvi svetski rat. Iz Prvog balkanskog rata Crna Gora je izašla kao pobednica, teritorijalno uvećana. U drugom nije ni morala da učestvuje, ali je ipak srpskoj vojsci upućena jedna divizija u pomoć (Crnogorska divizija, posle preimenovana u Dečanski odred). U prvom svjetskom ratu, tokom 1914. i 1915. godine, Crna Gora je postigla značajne uspjehe, ali je posle pobede u Mojkovačkoj bici, bila opkoljena, odsječena od saveznika i primorana na kapitulaciju.

Kralj Nikola je 19. januara, ispostaviće se zauvek, napustio Crnu Goru i izbegao u Brindizi. U Crnoj Gori je ostao kraljev srednji sin, princ Mirko. Crnogorska vojska je kapitulirala 25. januara 1916. što je de facto bio i kraj postojanja crnogorske države.

Doduše, kralj i vlada su nastavili da predstavljaju Crnu Goru, ali više nisu imali vojsku, sem relativno malih odreda u kampovima za obuku u Italiji. Nikola je pokušao da konsoliduje moć, bio je u jakoj diplomatskoj ofanzivi, ali je podršku našao samo u Italiji. Rusija je, kažu istoričari, već 1913. digla ruke od Crne Gore, a Francuska, iako časna u boravku Nikole na njenoj teritoriji, na kraju se priklonila britanskim pritiscima.

Uglavnom, u Crnoj Gori se potom desila, za mnoge sporna, Podgorička skupština, 26. novembra 1918, na kojoj je Nikola zbačen s trona i proglašeno ujedinjenje sa Srbijom. Uslijedila je Božićna pobuna 1919, koja je u krvi ugušena, ali su džepovi otpora trajali do 1926. Italija je podržavala crnogorsku izbjegličku vladu do kraja 1921, upućivala memorandume Društvu naroda, protestujući zbog „izdaje Crne Gore od strane sila“.

Nikola je preminuo u Kap Antibu, u utorak, 1. marta 1921, u 23.15. Zvanična dijagnoza bila je hemorragie celebrale. Položen je na mrtvački odar, obučen u crnogorsko odijelo. Više glave mu je bio mali drveni tisovi krst, izrada jednog crnogorskog seljaka i dvije svijeće; malo niže, u zlatu i brilijantima, štap maršala ruske vojske; oko vrata Krst sv. Đorđa; na prsima Krst sv. Petra, domaći Orden Dinastije Njegoš, lenta ratnog savojskog ordena i u brilijantima „portret tri cara“ (Aleksandra Prvog i Drugog i Nikole Prvog); o bedru sablja Stevana Dečanskog, koja je ruska vojska našla na Kavkazu i koju mu je poklonio car Aleksandar III. Na sablji s jedne strane stoji: „Stefan Uroš kralj Serbov“ i godina 1314. na drugoj: „Da živet Kralj“.

U subotu, 5. marta, ruski svještenik očitao je molitve, pa su kovčeg sa Gospodarevim tijelom izneli tada već kralj Danilo, knjaz Petar, veliki ruski Kneževi Romanov (muževi Nikolinih kćerki Stane i Milice), knez Batemberg (muž kraljeve kćerke Ane) i članovi Kraljevske Vlade. Odatle je kovčeg odvezen u luku i prenijet na brod „Palestro“. Kovčeg je postavljen na zadnjem dijelu broda, pod velikim topom, pokriven crnogorskom ratnom zastavom. U San Remu, brod je dočekao Viktor Emanuel, kralj Italije i muž Nikoline kćeri kraljice Jelene, koji se odmah popeo na brod, i izjavio saučešče kraljici Mileni.

Pročitajte još:   Iz znatiželje pojele sjeme bunike

Po želji Nikoline kćeri kraljice Jelene, sahranjen je u ruskoj crkvi u San Remu. Posle 68 godina od smrti, 1. oktobra 1989. godine, posmrtni ostaci kralja Nikole, kraljice Milene, princeza Ksenije i Vjere, sahranjeni su uz najviše počasti na Cetinju.

PORODICA NIKOLE I MILENE – Fotografija snimljena na dan proglašenja knjaza Nikole Petrovića Njegoša za kralja, a Crne Gore za kraljevinu, 15. avgusta 1910. Stoje (s leva na desno): veliki knez Petar Nikolajevič, knez Franc Jozef od Batenberga, knjaginjica Vjera, knjaginjica Ksenija, knjaz-prestolonasljednik Danilo , knjaz Mirko, knjaz Petar. Sede (s leva na desno): kneginja Milica-Juta od Maklenburg-Nojsterlica, kneginja Ana od Batenberga, italijanska kraljica Jelena, kraljica Milena, kralj Nikola, velika kneginja Milica Nikolajevič, italijanski kralj Vitorio Emanuel, kneginja Natalija Konstantinović. Sede na tepihu (s leva na desno): kneginjica Jelena Karađorđević, kći velikog kneza Petra Nikolajeviča princeza Galicin, prestolonaslednik Srbije Aleksandar Karađorđević.

Kralj Nikola i kraljica Milena izrodili su dvanaestoro dece – devet kćeri i tri sina:

● Zorka (1864-1890) se udala 1883. za kneza Petra Karađorđevića, docnijeg kralja Srbije. Imali su petoro djece: Jelenu (1884-1962), Milenu (1886-1887), Đorđa (1887-1972), Aleksandra (1888-1934) i Andriju (1890, umro nekoliko dana po rođenju).

● Milica (1866-1951) se udala 1889. za ruskog Velikog kneza Petra Nikolajeviča Romanova.

● Stana (1867-1935) se udala 1889. za ruskog kneza Đorđa Maksimilijanoviča Romanovskog, a potom se 1907. udala za Velikog kneza Nikolu Nikolajeviča Romanova.

● Marica (1869-1885).

● Prestolonaslednik, potom kralj, Danilo (1871-1939) se oženio 1899. Jutom (po prelasku u pravoslavlje Milicom), vojvotkinjom od Meklenburg-Nojsterlica. Nisu imali djece.

● Jelena (1872-1952) se udala 1896. za italijanskog prestolonasljednika, docnijeg kralja Vitoria Emanuela.

● Ana (1874-1971) se udala 1897. za Franca Jozefa od Batenberga.

● Sofija (1876, umrla sa tri mjeseca).

● Princ Mirko (1879-1918) se oženio 1902. Natalijom (1882-1950), rođenom Konstantinović, čiji je otac po ženskoj liniji bio unuk Jevrema, brata srbijanskog knjaza Miloša Obrenovića. Mirko i Natalija su imali pet sinova: Stevana (1903-1908), Stanislava (1905-1907), Mihaila (1908-1986), Pavla (1910-1933) i Emanuela (1912-1928). Princ Mihailo se oženio 1941. kćerkom francuskog lekara Ženevjevom i dobio 1944. sina Nikolu, sadašnjeg „pretedenta“ na crnogorski tron. Neki istoričari, međutim, sumnjaju da je Nikola u stvari „podmetnut“ Mihailu, jer ovaj nije želeo da prihvati crnogorsku „krunu“, koju mu je tokom Drugog svetskog rata nudila Italija.

● Ksenija (1881-1960) i Vjera (1887-1927) se nisu udavale.

● Princ Petar (1889-1932) se oženio 1924. Violetom Vegner (po prelazu u pravoslavlje Ljubicom). Nisu imali djece.

GOSPODAREVA ODLIKOVANJA

Odlikovanja Nikole Prvog su uglavnom prvostepena, izrađena od plemenitih metala, zlata i platine, a neka su čak ukrašena i brilijantima. Do 1910. već je bio nosilac gotovo svih najviših vladarskih odlikovanja.

Od crnogorskih odlikovanja, dobio je između ostalog Orden Petrovića Njegoša, Orden knjaza Danila Prvog, Orden svetog Petra Cetinjskog.

Od inostranih, osim pobrojanih, tu su i: Orden Svetih Kirila i Metodija (Bugarska), Kraljevski Orden Viktorije (Ujedinjeno Kraljevstvo), Legija časti i Orden Akademske palme (Francuska), Orden najsvetijeg Naveštenja, Vojnički Orden Savoje i Orden italijanske krune (Italija), Orden dva ordena (Portugal), Orden Karola Prvog (Rumunija), Vojnički Orden svetog Velemučenika i Pobedonosnog Jurija, Orden Aleksandra Nevskog sa zvezdom u brilijantima, Orden Andrije Prvozvanog, Jurjevski krst 3. stepena (Rusija), Vojni Orden San Marina (San Marino), Orden Takovskog krsta, Orden belog orla Prvog stepena, Orden svetog Save, Orden Karađorđeve zvezde, prvi nosilac (Srbija), Orden Osmanlije Prvog stepena (Turska). Imao je još jedno japansko i persijsko odlikovanje.

Foto i izvori: Montenegrina, njegos.org, wikipedia, lična arhiva

Autor: Nebojša Vučinić

Želite i vi da pišete za Crnu Goru? Javite nam se!