“Svaku junačku muku podnosi ona“: Crnogorke u ratu i krvnoj osveti

Više je autora koji svjedoče da su žene u Crnoj Gori tokom 19. i početkom 20. vijeka imale višestruku ulogu u ratovima i da su bile veoma angažovane u borbama koje su vođene.

Arsa Pajević piše da “Crnogorka ratuje kao muško i samo što ne siječe turske glave” podnoseći “svaku junačku muku, kakvu ni muški svuda podnositi ne mogu” i da se “njena zasluga za vrijeme rata ne da ocijeniti”.

Dokumenta upućuju na podatke sa žene, ne samo sa su dijelile patrijahalne herojske vrijednosti svoje zajednice već su imale istaknutu i specifičnu ideološku ulogu u reprodukovanju i osnaživanju tih vrijednosti.

Ovu svoju ulogu žene su prije svega ostvarivale kroz poricanje straha i emocija prilikom pogibija sinova i bliskih muškaraca, a javno su je artikulisale kroz sadržaj tužbalica.

Kad “ispraća svog čovjeka u rat” Crnogorka piše Rovinski “nikad ne plače, već i njega hrabri” a kad ga izgubi “bez obzira koliko ga voli, umije da prikrije suze i izdrži patnju ali ponekad poludi od bola”.

Iako je patrijalna kultura u skladu sa interesima patrijarhata, reprodukovala ovaj stereotip o ženi obuzetoj tragičnim herojkim patosom nema prostora za sumnju da su se žene zaista ponašale u skladu sa ovim stereotipom.

Iako se u dokumentima često nailazi na tvrdnju da su muškarci mnoge poslove prepuštali ženama zato što su oni bili “zauzeti ratovanjem” raspoloživa dokumenta upućuju na zaključak da su i žene bile veoma zauzete tokom vođenja borbi.

“Ženama je, zaista, u toku cijelog trajanja neprijateljstva, padalo u zadatak da svakog dana nose trupama, i često na velikim daljinama hranu i ratnu municiju, da prenose i liječe bolesnike, da jednom riječju sastave drugu pomoćnu armiju koja omogućava da se koriste sve žive snage zemlje” pišu Gabrijel File i Jovan Vlahović.

Na osnovu raspoložive grade može se zaključiti da su žene učestvovale i u samim ratnim sukobima, da su se kretale po frontu i izvlačile ranjene, punile muškarcima puške i na različite načine pomagale u borbi.

U vrijeme zaoštrenih odnosa sa Turcima, ali i u periodu zatišja žene su bile izložene nasilju Turaka koji su ih otimali, vršili nad njima fizičko i seksualno nasilje i prodavali ih.

Višnja i Velišina se 1890. obratila knjazu Nikoli moleći ga da pusti iz zatvora njenog sina koji je ubio turčina Baćkora koji mu je otimao stoku, zaplijenio sve u kući s njegovu ženu oteo i prodao.

“Posle nekog vremena dođe isti Baćkor sa rođacima ugrabi moju snahu i povrde je svojoj kući”, kaže moliteljica. “Ja ga molih i kumih da je vrate, ali oni ne htjedoše nego je povedoše svojoj kući i prodaše je za pare u Plav gdje se i danas nalazi”.

“Jedna djevojka po imenu Milje, rodom iz Kuča, služila je u Turčina derviša Efovića”, kaže se u dopisu koji je objavljen u Glasu Crnogoraca 1873.

“Derviš je htjede prodati jednome bimbaši za 4000 groša i silom je poturčiti”. Iako se u nekim dokumetima opisuju napori koje su porodice ulagale da bi povratili otete djevojke i žene, na osnovu drugih dokumenata se vidi da takve volje nije bilo.

Tako je Mitropolija 1883. dozvolila Vuksanu Perovu da se razvede od svoje žene Novke samo zato što su je Turci oteli i držali u Peći tri mjeseca iako takav razvod nije bio u skladu sa kanonskim pravom. Da žene koje za koje se sumnjalo da su imale seksualne odnose sa Turcima, makar se radilo o nasilnom odnosu, više nisu bile poželjne pokazuje i jedno pismo Vuka Popovića Vuku Karadžiću u kojem on za žene koje su oslobođene zarobljeništva kaže “vidi se da nisu patile” i da su “došle krcate fišeka”.

Naročito tokom prve polovine 19. vijeka u “besudno vrijeme” zbog žena, to jeste zbog “uvreda nanijetih kroza žensku” (razvrgavanje vjeridbe, otmica žena, preljuba, izgon žene) često su se rasplamsavale krvne osvete. Ubistvo žene je jednako kao ubistvo muškarca moglo biti povod za krvnu osvetu.

Tako je 1849. održano suđenje Matijašu Jovanovu koji, namjeravajući da se osveti za ubistvo koje je nad njegovom sinovičnom izvršio Joko Radov “nekće da pričeka da ubije krvnika nego ubi prava čovjeka pokojnoga Sava Jokina”. Povod za krvnu osvetu moglo je biti i ubistvo koje počini žena. Žena, međutim nije mogla učestvovati u krvnoj osveti. Izvještalac Valtazara Bogišića kaže da žena koja počini ubistvo nije mogla biti žrtva krvne osvete “nego će njoj ubiti brata muža ili ko god joj je najmiliji i najbliži” a “kad znadu da joj je mrzak muž, nikako joj ga ubiti neće”.

Uloga koju je žena imala u krvnoj osveti bila je protivurečena: od žene se istovremeno očekivalo da krvnu osvetu podstiče i suzbija. Neki autori pišu da su upravo žene bile te koje nisu dopuštale da ubistva ostanu neosvećena i koje su muškarce posjećale na obavezu da se osvete. Tako se Anđe Sinanova Bajković obratila 1882. knjazu Nikoli žaleći se na rođake njenog ubijenog muža koji hoće da odustanu od osvete.

Na drugoj strani žene su kao “kume” imale važnu ulogu u “umiru krvi”: u običajima vezanim za “umir krvi” one su se pojavljivale kao figure koje označavaju milosrđe, praštanje i ljubav. Tako Timoleone Vedovi opisuje običaj slanja “kuma” radi zaustavjanja krvne osvete: “Dvanaest žena, najmlađih i najočitijih među rodbinom ubice, sa svojom malom djecom, odlazi u kuću ubijenog, ostave djecu i počnu da plaču i nariču za milost i sažaljenje, preklinju u ime Sv. Jovana Krstitelja da prestane srdžba i da se sažale na ta jadna nevinašca.

(Žene u Crnoj Gori od 1970. do 1915.-Istorijska čitanka)

Izvor: Zlatni perun

Želite reklamu na Portalu Crna Gora? Javite nam se!

Želite i Vi da pišete za Crnu Goru? Pridružite nam se!