SVETINJE: Miroslavljevo jevanđelje htjeli Rusi, Austrougari, Treći rajh, četnici, komunisti…

Kada je predsjednik Srbije Aleksandar Vučić položio zakletvu na svečanoj ceremoniji u Domu Narodne skupštine 31. maja ove godine u podne, nad posebnim primjerkom Ustava napravljenim za tu priliku, ali i na vjernoj replici “Miroslavljevog jevanđelja” koje je bilo ispod Ustava, ponovo su se pokrenule price o ovom najstarijem i najreprezentativnijem ćiriličnim rukopisom.

“Miroslavljevo jevanđelje” se našlo u registru „Sjećanje sveta 2005. godine“. Upis u ovu listu potvrda je njegovog izuzetnog značaja i vrijednosti, ali i obaveza njegovog očuvanja za dobrobit čovečansva.

“Miroslavljevo jevanđelje” je nastalo, prema nekim podacima, u današnjem Bijelom Polju, u crkvi Svetog Petra i Pavla krajem 12. vijeka. Ovo izuzetno djelo srpske kulture bilo je meta svih osvajača balkanskih zemalja zbog neprocjenjive vrijednosti i ljepote. Prema mnogim poznavaocima srpske kulture po svojoj umetničkoj snazi “Miroslavljevo jevanđelje” ima moć Rafaelove Sikstinske Madone i zato je bilo interesantno velikim osvajačima.

Crkva sv. Petra i Pavla u Bijelom Polju

Dolaskom u Beograd njemački okupator intenzivno je tragao za ovim djelom znajući njegovu neprocenjivu vrijednost, ali ono je bilo sklonjeno prvo u filijalu u Užicu, a kasnije predato igumanu manastira Rača Platonu Milojeviću. Manastir je tokom rata nekoliko puta spaljivan i pljačkan od strane Njemaca i Bugara.

Uporno su ga tražili i partizani i četnici, ali jevanđelje nije bilo pronađeno jer ga je iguman sakrio u oltar, zaklevši se da će ga čuvati po cijenu života.

Ruski, engleski i austrijski agenti preplavili su manastire na teritoriji nemanjićke Srbije i Svete Gore u potrazi za rukopisima, naročito poslije izbijanja Prvog srpskog ustanka. Srpske knjige su korišćene u naučne svrhe, ali i u političke, ugrađivane su u baštinu drugih nacija.

Godine 1816. posjetila su Atos dvojica engleskih orijentalista sa pratiocem. Njihov izvještaj pobudio je austrijske slaviste da od atonskih manastira zatraže rukopisne knjige za dvorsku biblioteku u Beču.

Jernej Kopitar, službenik bečke dvorske biblioteke i cenzor slovenskih knjiga, angažuje Otenfelda, austrijskog diplomatu u Carigradu, da potplati turske vlasti i Grčku crkvu kako bi mu dozvolile da uzme srpske rukopise.

Austrija je, iz političkih razloga, bila zainteresovana da sa Svete Gore, a naročito iz Hilandara, pokupi slovenske rukopise i prebaci ih u Beč.Postojala je namjera da se otkupe svi rukopisi iz hilandarske biblioteke.

Hilandarska biblioteka

Zbog svega toga je i “Miroslavljevo jevanđelje” imalo buran istorijski put.

Godine 1180. umire vizantijski car Manojlo, a dinastičke borbe slabe carstvo. Nekoliko godina kasnije egipatski sultan Saladin zauzima Jerusalim, a Fridrih Barbarosa u krstaškom pohodu 1189. godine prolazi kroz Srbiju. Srpski vladar Nemanja pokušava da iskoristi povoljne društveno-istorijske okolnosti i proširi svoje teritorije na račun Vizantije. U uzburkanoj Evropi jedna grupa duhovnika okrenuta nebu piše knjigu na pergamentu oko 1185. godine, po narudžbi zahumskog kneza Miroslava, brata raškog župana Stefana Nemanje, za potrebe zadužbine crkve Svetog apostola Petra, na mjestu današnjeg Bijelog Polja u Crnoj Gori. Crkveni umjetnici napravili su jevanđelistar, bogoslužbenu knjigu koja je u stvari bila prevod grčkog jevanđelistara carigradske crkve Sv. Sofije, u kojoj su tekstovi raspoređeni prema čitanjima u toku crkvene godine.

Pročitajte još:   Berane: U iskopinama kanala pronađeno osam grobova

Prevod djela sa grčkog na ćirilicu predstavlja najstariji srpski ćirilični rukopis. Najveći dio jevanđelistara djelo je nepoznatog autora, pisano na tankom bijelom pergamentu, dimenzija 415×285 mm, sa raznovrsnim inicijalima i bogatom pozlatom, podsjećaju na latinske rukopise. Međutim, ljudski likovi nijesu idealizovani i u njihovom crtanju osjeća se snažan uticaj Istoka. Jedino je poznat Gligorije “dijak” (đak), drugi pisar koji je napisao kraj rukopisa, četiri kraća zapisa i ukrasio tekst sa 296 minijatura crtanih perom, a zatim obojio crvenom, zelenom, žutom i bijelom bojom sa zlatnim ukrasima. Ova liturgijska knjiga neobična je po tome što u njoj likovi koji predstavljaju Hrista i Jovana Krstitelja imaju po šest prstiju na desnoj ruci. Većinu inicijala čine fantastični biljni i životinjski ukrasi, a među njima ima motiva lova.

“Miroslavljevo jevanđelje” ne ostaje u ovoj crkvi već ga, prema predanju, odnosi srpski vladar Nemanja na Svetu goru prilikom osnivanja manastira Hilandar. Djelo sadrži 181 list, odnosno 362 strane, iako strane u to vrijeme nisu numerisane. Iz jevanđelistara služena je liturgija prilikom osvećenja manastira Hilandara, u kome je služio Sveti Sava i njegov otac Simeon.

Bojeći se krađe, monasi crkvenu knjigu odlažu u manastirsku biblioteku, gdje ostaje nepoznata široj javnosti sve do 1845/46. godine, kada u Hilandar dolazi ruska delegacija na čelu sa arhimandritom Porfirijem Uspenskim, kasnije episkopom Kirijevskim. Zadivljen starim rukopisom i izgledom Miroslavljevog jevanđelja, on krišom isijeca 166. list i odnosi ga sa sobom u Petrograd. Otrgnuti list predstavljao je čitanja za 7. (20) januar, praznik Svetog Jovana Krstitelja, i na njemu je bio jedini nagi lik koji je predstavljao vavilonsku bludnicu, metaforu za zlu ženu Irodijadu, ženu cara Iroda koja je od muža zahtijevala glavu svetog Jovana. List se od 1846. do 1883. godine nalazio u Kijevu, a posle toga je pebačen u Imperatorsku javnu biblioteku, današnju Nacionalnu biblioteku Rusije u Sankt Peterburgu.

Porfirije Uspenski, 166. list iz Miroslavljevog jevandjelja je odnio u Rusiju

Kralj Aleksandar Obrenović otkupio je 1886. godine Miroslavljevo jevanđelje i Osnivačku povelju manastira Hilandar Simeona Nemanje tako što je platio nagomilane dugove manastira. Nekoliko dana kasnije došao je jedan Rus iz Petrograda koji je želio da kupi Jevanđelje, ali zahvaljujući Obrenoviću ono je ostalo u srpskim rukama. Po nalogu kralja Aleksandra, u Beč je poslat profesor Ljubomir Stojanović da bi tamo uradio fototipsko izdanje kako bi se moglo poklanjati državnicima i uglednim ličnostima iz svijeta i Srbije. Djelo je štampano u 300 primeraka, ali štampa nije kvalitetno urađena zbog nedostatka sredstava. Jedan primerak fototipskog izdanja poslat je i u manastir Hilandar.

U vrijeme Majskog prevrata, 28/29. maja 1903. godine, kada su kralja Aleksandra Obrenovića i njegovu suprugu ubili oficiri zavjerenici, sa dvora je nestalo Miroslavljevo jevanđelje. Kada je došlo do objave rata Srbiji 1914. godine, u Kruševac su iz Narodne banke Srbije prebačene zlatne rezerve i državni novac. Tom prilikom narodni poslanici Ljubomir Davidović i Vojislav Marinković predali su i Miroslavljevo jevanđelje, koje se ponovo pojavljuje nakon 11 godina nestanka. Neobična sudbina i putovanje crkvenog dokumenta nastavljeno je i prilikom povlačenja srpske vojske 1915. godine preko Albanije, zajedno sa dokumentacijom kralja Petra. U transportu su korišćene volovske zaprege, automobili, konji, čamci i brod koji je izbjegao bombardovanje zahvaljujući tome što je pilot austrougarske vojske bio Srbin.

Pročitajte još:   Kim: Tramp poremećen, skupo će platiti

Po završetku rata relikvija je ponovo skrivana kod pouzdanih ljudi i uz brojne probleme u transportu 1918. godine vraćena u Beograd. Iako je Ministarstvo prosvjete donijelo odluku da se preda na čuvanje Narodnoj biblioteci Srbije, knez Pavle ga je 1935. godine poklonio sopstvenom muzeju. Zahvaljujući toj okolnosti izbjegnuto je uništenje jevanđelja s obzirom na to da je 6. aprila 1941. godine njemačka avijacija bombardovala Narodnu biblioteku Srbije, kada je uništeno oko 400.000 knjiga i časopisa.

Posle oslobođenja Beograda 1945. godine dragocjena knjiga predata je na čuvanje Narodnom muzeju u Beogradu, gdje je zavedena pod inventarskim brojem 1536. U istoriji ljudske civilizacije Miroslavljevo jevanđelje postalo je simbol golgote srpskog naroda, ostajući sačuvano i pored toga što je, kako su istraživači utvrdili, prevalilo oko 15.000 kilometara, pod bunama, atentatima i dva svjetska rata.

Shvatajući značaj ove relikvije, Republika Srbija osnovala je 1991. godine Fond za konzervaciju i fototipsko izdanje Miroslavljevog jevanđelja, ali ovi poslovi nisu ni započeti uprkos tome što je država godinama izdvajala velika sredstva.

(Izvori: Politika, Telegraf, Ekspres, Vidovdan, Jovo Medojević, Mili Prelević)

Miroslavljevo jevanđelje

KOLIKO KOŠTA “MIROSLAVLJEVO JEVANĐELJE”?

Teško je govoriti o tome koliko košta “Miroslavljevo jevanđelje”. Ako se uzme, na primjer, da njegov faksimil, vjerna kopija, koja čak ima i oštećenja vjerna originalu, sada košta 3.500 evra, kao i da se godišnje obično ručno proizvede desetak faksimila, onda možete zamisliti koliko bi koštao original.

Najvernije kopije čuvaju se u manastirima Rača, Hilandar, Ostrog, u crkvi Svetog Save u Londonu i Srpskoj crkvi u San Francisku, a svoje primjerke nabavile su i brojne svjetske nacionalne i univerzitetske biblioteke – između ostalog i Kongresna biblioteka, Geteov institut u Minhenu, biblioteke univerziteta Harvard, Prinston, Jejl, Oksford…

Miroslavljevo jevanđelje koje je, uz malu mozaičku ikonu „Bogorodice“ iz 11. vijeka koja je, prema legendi, stajala na grudima Svetog Simeona u trenutku kad je ispustio dušu, svakako moglo da se svrsta među takozvane neprocjenjive srpske crkvene relikvije.

Prema nekim istoričarima Miroslavljevo jevanđelje bi na aukciji moglo da dostigne vrijednost od milion eura, ali nijedan Srbin ne bi dozvolio da takva relikvija izađe iz zemlje.

Želite i vi da pišete za Crnu Goru? Javite nam se!

Ostavite komentar